درباره کتاب :
شورش بر امتیازنامهٔ رژی (یا نهضت تنباکو) یکی از مهمترین جنبشهای اعتراضی در تاریخ معاصر ایران بود که در سالهای ۱۸۹۰–۱۸۹۱ میلادی (۱۲۶۹–۱۲۷۰ خورشیدی) علیه امتیاز انحصاری تجارت توتون و تنباکو به شرکت بریتانیایی «رژی» رخ داد. این امتیاز توسط ناصرالدین شاه قاجار به یک شرکت انگلیسی اعطا شده بود و واکنشهای گستردهای از سوی مردم، علما و بازاریان به دنبال داشت.
پیشینه تاریخی امتیازنامه رژی
در سال ۱۸۹۰ میلادی، ناصرالدین شاه قاجار امتیاز انحصاری تولید، خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران را به مدت ۵۰ سال به شرکت بریتانیایی «رژی» (به سرپرستی ماژور جرالد تالبوت) واگذار کرد. این قرارداد به ضرر کشاورزان، تاجران و دلالان داخلی بود، زیرا شرکت رژی حق داشت قیمتها را تعیین کند و تجار ایرانی را از چرخه تجارت تنباکو خارج نماید.
اعتراضات و نقش علما
اعتراضات ابتدا از سوی بازاریان و تجار آغاز شد، اما ابعاد گستردهتری یافت وقتی که مراجع تقلید و علمای بزرگ، بهویژه آیتالله میرزای شیرازی (مرجع تقلید شیعیان در سامرا)، وارد صحنه شدند. میرزای شیرازی در پاسخ به درخواست مردم، فتوای معروف خود را صادر کرد:
«الیوم استعمال تنباکو و توتون بِأَیِّ نحوٍ کان در حکم محاربه با امام زمان(عج) است.»
(یعنی: امروز مصرف تنباکو و توتون به هر شکلی، در حکم جنگ با امام زمان است.)
این فتوا باعث شد حتی زنان حرمسرای شاه نیز قلیانها را بشکنند و مصرف تنباکو در سراسر ایران بهشدت کاهش یافت. فشار عمومی به حدی رسید که ناصرالدین شاه مجبور شد امتیاز رژی را لغو کند و غرامت سنگینی به شرکت انگلیسی بپردازد.
فریدون آدمیت و تحلیل نهضت تنباکو
فریدون آدمیت، مورخ مشهور ایرانی، در کتابهای خود مانند «شورش بر امتیازنامه رژی» و «فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت» به بررسی این جنبش پرداخته است. از نگاه آدمیت، نهضت تنباکو نخستین حرکت گسترده مردمی علیه استبداد داخلی و نفوذ خارجی بود که پایههای جنبش مشروطهخواهی را تقویت کرد.
آدمیت تأکید میکند که این جنبش نشان داد چگونه اتحاد بین روحانیت، بازاریان و مردم میتواند در برابر سیاستهای استعماری مقاومت کند. همچنین، او به نقش روشنفکران و روزنامههای خارج از کشور در بسیج افکار عمومی اشاره دارد.
نتایج نهضت تنباکو
۱. لغو امتیاز رژی (۱۸۹۲) و شکست سیاستهای امتیازدهی بیقیدوشرط شاه.
۲. افزایش آگاهی سیاسی مردم و شکلگیری بستر مناسب برای انقلاب مشروطه.
۳. تقریب بین نیروهای مذهبی و ملی در مبارزه با استبداد و استعمار.
۴. تضعیف وجهه ناصرالدین شاه و نشان دادن ناکارآمدی حکومت قاجار.
جمعبندی
شورش بر امتیازنامه رژی نقطه عطفی در تاریخ ایران بود که نشان داد حتی در یک نظام استبدادی، اتحاد مردمی میتواند حکومت را به عقبنشینی وادار کند. تحلیل فریدون آدمیت از این رویداد، بر اهمیت نقش نیروهای اجتماعی و روشنفکری در تحولات سیاسی ایران تأکید دارد. این جنبش راه را برای نهضت بزرگتر مشروطه باز کرد و الگویی برای مقاومت در برابر نفوذ خارجی شد.
از فروشگاه بوکیها نیز دیدن فرمایید – اینجا کلیک کنید
- دانلود کتاب با لینک مستقیم
- تعداد صفحات: ۱۶۵
- حجم فایل: ۴.۳۷ مگابایت
- ناشر: انتشارات پیام
- سال انتشار : ۱۳۶۰
- بازنشر: بوکیها دات کام
