شاهنامه فردوسی – نسخه بایسنقری
درباره کتاب :
شاهنامه بایسنقری: شاهکاری از هنر و ادبیات پارسی
شاهنامه بایسنقری یکی از نفیسترین و شناختهشدهترین نسخههای مصور شاهنامه فردوسی است که در سده نهم هجری قمری (سال ۸۳۳ قمری، معادل ۸۰۹ خورشیدی) به سفارش بایسنقر میرزا (فرزند شاهرخ تیموری و نوه تیمور گورکانی) در شهر هرات تهیه شده است. این نسخه نه تنها از نظر ادبی، بلکه به دلیل ارزشهای هنری بینظیر در کتابآرایی، نگارگری و تذهیب، به عنوان یکی از جواهرات میراث فرهنگی ایران شناخته میشود و در میان شاهنامههای مشهور جهان مانند شاهنامه دموت یا شاهنامه شاه طهماسبی، جایگاه ویژهای دارد.
تاریخچه و زمینه ساخت
این شاهنامه در دوران شکوفایی هنر تیموری در هرات، پایتخت فرهنگی آن زمان، پدید آمده است. بایسنقر میرزا، که خود علاقهمند به هنر و ادبیات بود، دستور داد تا نسخهای کامل و آراسته از شاهنامه تهیه شود. کتابت آن توسط جعفر بایسنقری (معروف به جعفر تبریزی)، یکی از خوشنویسان برجسته عصر خود، انجام شده است. مقدمهای مفصل و نوین به این نسخه افزوده شد که از تلفیق مقدمههای پیشین و اشعار الحاقی تشکیل شده و برای نخستین بار در تاریخ نسخههای شاهنامه ظاهر گردید.
نسخه اصلی پس از سالها، توسط امیرنظام گروسی به کتابخانه کاخ موزه گلستان تهران اهدا شد و بیش از ۱۱۰ سال در آنجا نگهداری میشود. این اثر در نمایشگاههای جهانی در شهرهایی چون لندن، سنپترزبورگ، پاریس و رم به نمایش گذاشته شده و در سال ۱۳۸۶ خورشیدی، در برنامه حافظه جهانی یونسکو به عنوان میراث مستند ایران ثبت گردید. در سال ۱۳۸۷ نیز نشان رسمی کمیته ملی حافظه جهانی یونسکو به کاخ موزه گلستان اهدا شد. علاوه بر این، نسخهای دیگر از شاهنامه مرتبط با بایسنقر در کتابخانه و موزه ملی ملک تهران نگهداری میشود که توسط قاضی نیشابوری کتابت شده و شامل ۵۰۵ برگ با آرایشهای نفیس است.
ویژگیهای هنری و فنی
شاهنامه بایسنقری از کاملترین نسخههای موجود است و برخلاف بسیاری از شاهنامههای دیگر که پراکنده شدهاند، دستنخورده باقی مانده. مشخصات فنی آن عبارتند از:
- قطع و حجم: رحلی با حدود ۷۰۰ صفحه (۶۹۶ صفحه در برخی چاپها)، هر صفحه شامل ۳۱ سطر و هر سطر ۳ بیت شعر به خط نستعلیق.
- کاغذ و جوهر: کاغذ خانبالغ نخودی با حاشیههای مرصع و زراندازی میان سطرها.
- آغاز کتاب: شمسه مذهب عالی با نام و القاب بایسنقر میرزا، صفحات دوم و سوم با تصاویر شکارگاه و ترنجهای مذهب.
- مینیاتورها: ۲۲ تصویر آبرنگی به سبک هرات، همه سالم و بدون آسیب، شامل صحنههایی مانند شکار با حضور شاهزاده تیموری، نبرد کیخسرو با افراسیاب، و تصاویر نزدیک از بایسنقر.
- جلد: چرمی ضربی زرپوش با حاشیه روغنی و سوخت معرق زرین بر زمینه لاجوردی.
هرچند خط نستعلیق آن به دلیل نوپا بودن این خط در آن دوران، نسبت به نگارگریها ضعیفتر است، اما همین امر به گسترش نستعلیق به عنوان خطی رقابتی با قلمهای سنتی کمک کرد. در نسخه موزه ملی ملک، ویژگیهایی مانند کاغذ ترمه، هشت سرلوح مذهب نفیس، دو مجلس تصویر (مانند رستم و سهراب)، و عناوین شنگرف و زرین لاجوردی دیده میشود.
نگارگران و هنرمندان
نگارگریها به سبک مکتب هرات انجام شده و توسط هنرمندان ناشناس (یا منتسب به کارگاه سلطنتی بایسنقر) خلق گردیدهاند. جعفر تبریزی عمدتاً مسئول کتابت است، اما تصاویر با دقت و زیبایی آبرنگی، صحنههای حماسی را به تصویر کشیدهاند. این مینیاتورها بعدها توسط یونسکو در سری کتابهای “دنیای هنر” (جلد ایران) بازتولید شدند.
اهمیت و تأثیر فرهنگی
این نسخه نه تنها رواج شاهنامه فردوسی را در ایران و جهان افزایش داد، بلکه نمادی از اوج هنر کتابسازی اسلامی-ایرانی است. ثبت در یونسکو و نمایشهای بینالمللی، آن را به گنجینهای جهانی تبدیل کرده.
برای دریافت کتاب های پلیسی قدیمی اینجا کلیک کنید .
- دانلود کتاب با لینک مستقیم
- تعداد صفحات: ۶۹۶
- حجم فایل: ۱۸۰ مگابایت
- ناشر:
- سال انتشار : ۱۳۵۰
- بازنشر: بوکیها دات کام
